تعریف اختلال مصرف مواد چیست؟
🧠 تعریف اختلال مصرف مواد چیست؟
در منابع تخصصی از جمله DSM-5-TR، اختلال مصرف مواد به الگوی مشکلزای مصرف یک ماده اشاره دارد که منجر به اختلال در کارکرد فردی، اجتماعی، تحصیلی یا شغلی میشود. این اختلال معمولاً با علائمی نظیر عدم کنترل مصرف، ولع (Craving)، تحمل و علائم ترک همراه است.
معیارهای تشخیص بر اساس DSM-5-TR
برای تشخیص این اختلال، فرد باید حداقل ۲ مورد از ۱۱ معیار زیر را در طی ۱۲ ماه تجربه کند:
چرا افراد به سمت مصرف مواد میروند؟
علتهای اصلی معمولاً در سه دسته قرار میگیرند:
1. عوامل روانشناختی:
تأثیر مصرف مواد بر عملکرد مغز
مصرف مواد بهویژه در دورههای حساس رشد (نوجوانی و اوایل بزرگسالی)، ساختار و عملکرد مغز را به شدت تحت تأثیر قرار میدهد. این مواد:
روشهای درمانی پایه برای اختلال مصرف مواد
درمانهای روانشناختی رایج:
در بعضی موارد، بویژه در وابستگی به الکل یا مواد افیونی، از داروهایی مانند نالترکسون، متادون یا بوپرنورفین استفاده میشود (تجویز تحت نظارت پزشک متخصص اعتیاد).
در منابع تخصصی از جمله DSM-5-TR، اختلال مصرف مواد به الگوی مشکلزای مصرف یک ماده اشاره دارد که منجر به اختلال در کارکرد فردی، اجتماعی، تحصیلی یا شغلی میشود. این اختلال معمولاً با علائمی نظیر عدم کنترل مصرف، ولع (Craving)، تحمل و علائم ترک همراه است.
معیارهای تشخیص بر اساس DSM-5-TR
برای تشخیص این اختلال، فرد باید حداقل ۲ مورد از ۱۱ معیار زیر را در طی ۱۲ ماه تجربه کند:
- مصرف بیشتر از آنچه قصد داشته
- تلاش ناموفق برای کاهش یا کنترل مصرف
- صرف زمان زیاد برای تهیه، مصرف یا بهبودی
- ولع شدید برای مصرف
- اختلال در انجام وظایف روزمره
- ادامه مصرف با وجود مشکلات بینفردی
- کنار گذاشتن فعالیتهای مهم
- مصرف در شرایط خطرناک
- ادامه مصرف با وجود آگاهی از ضرر
- تحمل (Tolerance)
- علائم ترک (Withdrawal)
چرا افراد به سمت مصرف مواد میروند؟
علتهای اصلی معمولاً در سه دسته قرار میگیرند:
1. عوامل روانشناختی:
- افسردگی، اضطراب، اختلالات شخصیت
- کمبود مهارتهای مقابلهای و هیجانخواهی
- سابقه ژنتیکی مصرف در خانواده
- ناهنجاری در مسیرهای دوپامینی مغز
- تأثیر گروه همسالان
- فشارهای تحصیلی یا خانوادگی
- دسترسی آسان به مواد
تأثیر مصرف مواد بر عملکرد مغز
مصرف مواد بهویژه در دورههای حساس رشد (نوجوانی و اوایل بزرگسالی)، ساختار و عملکرد مغز را به شدت تحت تأثیر قرار میدهد. این مواد:
- سیستم پاداش مغز را تحریک بیش از حد میکنند
- باعث تضعیف عملکرد قشر پیشپیشانی (مرکز تصمیمگیری و بازداری) میشوند
- توانایی تنظیم هیجانات را کاهش میدهند
روشهای درمانی پایه برای اختلال مصرف مواد
درمانهای روانشناختی رایج:
- رفتاردرمانی شناختی (CBT): شناسایی افکار و رفتارهای منفی مرتبط با مصرف و اصلاح آنها
- مصاحبه انگیزشی (MI): ایجاد انگیزه برای تغییر در فرد
- درمان خانوادهمحور: بهویژه مؤثر در نوجوانان و جوانان
- گروهدرمانی: تبادل تجربه و حمایت اجتماعی
در بعضی موارد، بویژه در وابستگی به الکل یا مواد افیونی، از داروهایی مانند نالترکسون، متادون یا بوپرنورفین استفاده میشود (تجویز تحت نظارت پزشک متخصص اعتیاد).